తటస్థ : తటంమీద ఉన్నవాడు. తటమంటే తీరం. Bank of a river. మధ్యస్థుడు. ఉదాసీనుడు అని అర్థం. స్వరూపమని, తటస్థమని లక్షణం రెండు విధాలు. ఒక పదార్థాన్ని సాక్షాత్తుగా ఫలానా అని వర్ణిస్తే స్వరూప లక్షణం. అలాకాక దాని కార్యం ద్వారా సూచిస్తే తటస్థ లక్షణం. పరమాత్మకు ఇవి రెండూ వర్తిస్తాయి. సచ్చిద్రూపుడని చెబితే స్వరూపం. నామరూప క్రియలకు అధిష్ఠానమేదో అది అని చెబితే తటస్థం. సృష్టి ప్రవేశాదుల వర్ణన అంతా ఇదే.

తత్‌: అది అని అర్థం. వేదాంతపరంగా తత్‌అంటే ఆ ఈశ్వరుడు అని అర్థం. అంటే పరోక్షంగా ఉన్నదని భావించే అఖండ చైతన్యం.

త్వం : నీవు అని అర్థం. అంటే అపరోక్షంగా మన అనుభవంలో ఉన్న జీవుడు లేదా జీవాత్మ.

తత్త్వమసి : తత్‌త్వం. అది నీవు. అసి ఒకటే అయి ఉన్నావు. Thou are that. జీవేశ్వరులనే పదార్థాలు రెండూ రెండు గావు. ఉపాధులలోనే తేడా. స్వరూపమైన చైతన్యంలో కాదని, ఉపాధులు కేవలమాభాసే గనుక ఆత్మజ్ఞానంతో వాటిని అందులో లయం చేసుకొని చూస్తే రెండూ కలిసి ఏకైకమైన తత్వమేనని వాక్యార్థం. ఇది ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో వచ్చే ఒకానొక మహావాక్యం. ఉపదేశ వాక్యమంటారు దీనిని. శ్వేతకేతువనే తన కుమారుడికి తండ్రియైన ఉద్దాలకుడు చేసిన బోధ ఇది. జీవేశ్వరైక్యాన్ని స్పష్టంగా బోధిస్తుంది ఈ వాక్యం. దీని వాచ్యార్థం సృష్టి ప్రవేశాది వర్ణన అయితే లక్ష్యార్థం శుద్ధ చైతన్యరూపంగా ఇద్దరూ ఒకే ఒక అఖండ స్వరూపమని చెప్పటం.

తత్త్వం : తస్యభావః తత్త్వం. ఆయా పదార్థాలకు ఎడబాయకుండా ఉన్న లక్షణం లేదా స్వభావమని అర్థం. జీవతత్త్వమంటే జీవుడి స్వభావం. ఈశ్వర తత్త్వ మంటే ఈశ్వరుడి స్వభావం. యాధాత్మ్యం. The real nature సతత్వమని కూడా దీనిని పేర్కొంటారు.

తత్త్వజ్ఞాన : మనం చూస్తూ ఉన్న ఈ ప్రపంచ స్వభావం ఏమిటో లోతుకు దిగి విచారణ చేస్తూ పోతే దాని ఫలితంగా ఏర్పడే యధార్థమైన జ్ఞానమేదో అది. ప్రపంచం ప్రస్తుతం మనకు నామరూపాత్మకంగా భాసిస్తున్నది. ఇది ఆపాతతః భాసించటమే గాని లోతుకుదిగి చూస్తే ఇది నామరూపాత్మకం కాదు. సచ్చిదాత్మకమైన పరమాత్మేనని, అదే మన అజ్ఞాన వశాత్తూ ఇలా రూపాంతరంలో భాసిస్తున్నదని తేలిపోతుంది. ఇలా తేల్చుకొనే జ్ఞానమే తత్త్వజ్ఞానం. ఇదే జీవిత పరమార్థానికి దారితీసే జ్ఞానం. దీనికి భిన్నమైనదంతా తత్త్వజ్ఞానం కాదు. మిథ్యా జ్ఞానమే False Notion.

తత్త్వశాస్త్ర : అలాంటి తత్త్వాన్ని మనకు బోధించే ప్రమాణం ప్రత్యక్షం కాదు. అనుమానమూ కాదు. పోతే శాస్త్ర ప్రమాణమే ఇచ్చట మనకు ప్రమాణం. శాస్త్రమంటే సత్యమేదో దాన్ని శాసించి మనకు చెప్పేది. ఇది మానవుడు తన బుద్ధిబలంతో సృష్టించిన భౌతిక వైజ్ఞానిక శాస్త్రాలలాంటి శాస్త్రం కాదు. అవి కేవలం పౌరుషేయమైతే ఇది అపౌరుషేయం. Super human. ఒకానొకప్పుడు మహర్షులు సమాధి దశలో దర్శించిన సత్యమే శాస్త్రరూపంగా అవతరించింది. కనుక అదే మనకు మరలా అలాంటి అనుభవాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. కనుక ఉపనిషత్తులే నిజమైన శాస్త్రం. తత్త్వాన్ని చెప్పేది గనుక తత్త్వశాస్త్రం. దీనికి ఆగమమని కూడా మరొక నామధేయం. The spiritual science. Meta Physics.

తత్త్వదర్శి : శాస్త్రం బోధించిన సద్గురువులు తన కుపదేశించిన అలాంటి తత్త్వాన్ని ఎవడు శ్రవణ మననాలతోనే గాక నిదిధ్యాసనా బలంతో అనుభవానికి తెచ్చుకోగలడో వాడికి తత్త్వదర్శి అని పేరు. తత్త్వాన్ని ముఖాముఖిగా దర్శించేవాడని అర్థం. దర్శించటమంటే తనకు వేరుగా ఒక దృశ్యాన్ని చూచినట్టు చూడటం కాదు. దాన్ని తన స్వరూపంగానే ఆకళించుకోటమని అర్థం.

తత్త్వాన్యత్వ : తత్త్వమంటే అది. అన్యత్త్వమంటే అది కానిది. ప్రస్తుతం మనం చూచే ఈ ప్రపంచమంతా నామరూపాత్మకంగానే మనకు కనిపిస్తున్నది. ఇది కేవల మాభాసే. వాస్తవం కాదు. వాస్తవంలో ఇది సచ్చిద్రూపమే. అయినా అలా గోచరించటం లేదు. దాని దృష్ట్యా చూస్తే ఇది తత్త్వమే. అలాకాక ఇప్పుడున్నట్టుగా చూస్తే అన్యత్వమే. ఇంతకూ తత్త్వమా అన్యమా ఏదీ నిర్ణయించలేము. కనుక ఒక్కమాటలో చెబితే అనిర్వచనీయ Inexplicable మన్నారు దీన్ని. తత్త్వాన్యత్వాభ్యాం అనిర్వచనీయే నామరూపే అని భాష్యవచనం.

తద్జ్ఞ : తత్‌అంటే అది. పరమార్థమని భావం. జ్ఞ అంటే గుర్తించిన వాడు పరమార్థం ఏమిటో దానిని చక్కగా గ్రహించినవాడని అర్థం. అంతేకాదు. ఏ విషయమైనా ఉన్నదున్నట్టు గ్రహిస్తే వాడికి తద్జ్ఞుడనే పేరు. దానివాడని అర్థం.

తద్గుణ సంవిజ్ఞాన : దాని గుణాలతోసహా దాన్ని ఫలానా అని గుర్తించి పట్టుకోవటమని అర్థం. సృష్టి స్థితి లయాలనేవి ప్రపంచానికి గుణం. దీనిద్వారా ప్రపంచాన్నే గాక దీనికి మూలకారణమైన ఈశ్వరుణ్ణికూడా గుర్తించవచ్చు. దీన్ని ముఖ్యార్థంలో Primary అయితే దాన్ని లక్ష్యార్థంలో.

తద్గుణసార : ఆత్మచైతన్యం వాస్తవంలో ఈ శరీరాది ఉపాధులమేరకే లేదు. దీనితో దాని కేలాటి సంబంధం లేదు. అయినా మానవుడి బుద్ధిలో వచ్చి ఆ చైతన్యం కర్మవశాత్తూ ప్రవేశించింది. అప్పటి నుండీ దీని గుణాలే దానికి సంక్రమించి కర్తృత్వ భోక్తృత్వాలకు లోనై కూచుంది. తద్గుణ అంటే బుద్ధి గుణాలు. అదే సారం. అంటే ఆత్మకు స్వభావమై పోయింది. కనుకనే తద్గుణ సారమని దాన్ని పేర్కొనటం. సారమంటే ప్రమాణమని కూడా ఒక అర్థం. మరల ఈ గుణాలనే ఆధారం చేసుకొని తన స్వస్వరూపమేదో దాన్ని వెతుక్కుంటూ పోవటానికి కూడా ఈ బుద్ధే దోహదం చేస్తుంది. కనుక అది ఒక విధంగా కీడైతే మరొకవిధంగా మేలని భావించవచ్చు.

తంత్ర : శాస్త్రమని అర్థం. శైవ వైష్ణవాది ఆగమాలు కూడా. పూర్వ మీమాంస అని కూడా అర్థమే. క్రియారూపంగా సాగేదేదో అది తంత్రం. అంతేకాదు అధీనమని కూడా అర్థముంది. స్వతంత్ర - తనమీద తాను ఆధారపడడం. పరతంత్ర - ఇతరుల మీద ఆధారపడడం. ప్రధానమని కూడా అర్థమే. అతంత్రమంటే అప్రధానమని భావం.

తదేకదృష్టి / తదేకధ్యాన : ఒక లక్ష్యంమీద మాత్రమే దృష్టి పెట్టుకుని మరి దేనినీ మనసుకు రానీయక కూచుంటే దానికి తదేకదృష్టి లేదా తదేక ధ్యానమని పేరు. యోగాభ్యాసం కాని జ్ఞానాభ్యాసం కాని చేసే ప్రతి సాధకుడికి ఇది చాలా ముఖ్యం. మనసుతోనే గదా ఏదైనా సాధించవలసింది. ఆ మనసు ఏకంగాక అనేక విధాలుగా పరిగెడితే లక్ష్యాన్ని సాధించలేడు.

తప్యతాపకభావ : ఇది సాంఖ్యుల పరిభాష. తపింపబడేది తప్యం. దాన్ని తపింపజేసేది తాపకం. రజ స్తమో గుణాత్మకమైన భావాలన్నీ మనస్సును తపింప జేసేవే. పోతే దానివల్ల తాపమనుభవించేది సత్త్వగుణాత్మకమైన బుద్ధి. అదే తప్యం.

తపస్‌: తపించటం. Penance. ఒక లక్ష్యంమీద మనస్సు నిలిపి అలాగే కూచుని పోవటం. అద్వైతంలో ఇది క్రియారూపం కాదు. జ్ఞాన రూపం. 'యస్య జ్ఞానమయం తపః' పరమాత్మ సృష్టిని గూర్చి చేసే ఆలోచన. 'స తపో తప్యత. స తపః తప్త్వా ఇదం సర్వ మసృజత.' బ్రహ్మాండమైన ఆలోచనచేసి ఒక ప్రణాళిక వేసుకొని పరమాత్మ ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించాడట. మరలా ఈ జీవుడు కూడా దానికి ప్రతిలోమంగా అలాంటి ఆలోచనే చేసి దీన్ని లయం చేసుకొని తన స్వరూప స్థితిని అందుకోవలసి ఉంది. మనం చేయవలసిన తపస్సు ఇదే.

తథ్య : వాస్తవం. యథార్థం. ఎలా ఉండాలో అలా ఉందని అక్షరార్థం. తథాత్త్వమే తథ్యం. దీనికి వ్యతిరేక పదం మిథ్య.

తన్మయ : ఒకదానితో ఏకమై పోవటం. Identify. తాదాత్మ్యం చెందటం. లౌకికంగా అయితే అది బంధానికి పారలౌకికంగా మోక్షానికి దారితీసే లక్షణం.

తాపత్రయ : మూడు తాపాలని అర్థం. ఆ మూడేవో గావు. ఆధ్యాత్మిక మొకటి. ఆధివ్యాధులు. ఆధిభౌతికమొకటి. చోర వ్యాఘ్రాదులు. ఆధి దైవిక మొకటి. అతివృష్టి అనావృష్టీ ఉత్పాతాదులూ. సంసారమంతా ఈ మూడింటితోనే నిండిపోయింది. తాపత్రాయాత్మకమే మానవ జీవితం. దీనికి విరుగుడు అధ్యాత్మ జ్ఞానమే. కనుకనే శాంతి పాఠంలో మూడుసార్లు శాంతి శబ్దాన్ని ఉచ్చరించటం.

తమస్‌: సత్వరజస్తమో గుణాలలో మూడవది. మొద్దులాగ పడి ఉండే లక్షణం. జడత్వం. మనస్సు సత్వమైతే ప్రాణం రజస్సయితే శరీరం తమోగుణాత్మకం. చీకటి అని కూడా అర్థమే. అజ్ఞానమని లాక్షణికమైన అర్థం. 'తమసోమా జ్యోతిర్గమయ.' అజ్ఞాన దశ నుంచి జ్ఞాన జ్యోతివైపు తీసుకెళ్ళమని ప్రార్ధన.

త్యాగ : త్యజించటం. వదలుకోవటమని అర్థం. ఏదైనా ఒక పాత్రుని చూచి మంచి వస్తువతనికి దానం చేస్తే అది త్యాగం. అంతేగాక కర్మఫలాన్ని తన కక్కరలేదని నిష్కామంగా కర్మ ఆచరిస్తూ ఫలంమీద దృష్టి లేకపోతే అది కూడా త్యాగమే. అంతేగాక ఈ సంసారాన్ని నామరూపాత్మకంగా వదిలేస్తూ ఈశ్వరాత్మకంగా దర్శిస్తూ పోతే అదే అసలైన త్యాగం. 'త్యజితైవ హి తత్‌జ్ఞేయం.' త్యజించేవాడే దాన్ని అందుకోగలడు అని శాస్త్రం మనకు బోధిస్తున్నది.

తిరోధాన : మాయమై పోవటం. అంతర్థానమై పోవటం అని అర్థం. ప్రస్తుతం మానవుడి దృష్టికి పరమాత్మ తత్త్వం తిరోధానమైంది. దీనికి కారణం అనాది నుండి అంటి పట్టుకుని వస్తున్న అతని అజ్ఞానమే. దీనినే తాంత్రికులు మహాశక్తి పంచకృత్యాలలో నాలుగవదని వర్ణిస్తారు. తిరోధానమనే ముఖంతో ఆవిడ మానవుడి బుద్ధిని కప్పివేస్తున్నదట. నిరంతర ధ్యానం కలిగి ఉంటే మరలా అనుగ్రహమనే ముఖంతో దాన్ని విప్పివేసి బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని మనకు ప్రసాదిస్తుందట.

తిరస్కార : కప్పివేయటం. కనపడకుండా చేయటం. నిది ధ్యాసనలో కూచున్న అద్వైత సాధకుడికి సజాతీయమైన ఆత్మభావన ఏర్పడుతుంటే మంచిదే. కానీ తరచుగా విజాతీయమైన అనాత్మ వృత్తులు వచ్చి దానిమీద దాడిచేసి కనపడకుండా మరుగు పరుస్తాయి. అలాంటప్పుడు దానికి తిరస్కరణమని పేరు. ఎప్పటికప్పుడు ఆత్మభావన ఏమరకుండా చేస్తే అది మరలా తిరస్కృతమై ఆత్మ నిష్ఠలోనే కూచోగలడు. మొత్తంమీద విజాతీయ భావములచేత అతిరస్కృతమైన సజాతీయ భావననే సాగిస్తూ పోవాలని అర్థం.

తిర్యక్‌: అడ్డంగా ఉన్న వెన్నెముక కలిగినదని అర్థం. మానవుడికి వెన్నెముక నిటారుగా ఉంటుంది. వాడు సమ్యక్‌. పోతే పశువులకు మృగాలకు అలా ఉండదు. కొన్ని సరీసృపాలకు పక్షులకు కూడా ఉండదు. అక్కడ అది అడ్డంగానే సాగిపోతుంది. కనుక జంతు జాలానికి తిర్యక్కులని పేరు వచ్చింది.

తరణ : దాటిపోవటం. సంసార సాగరాన్ని దాటి బయట పడటమని వేదాంతార్థం.

తీర్ణ : అలా దాటి బయటపడ్డ సిద్ధపురుషుడు.

తీర్థంకర : తీర్థమంటే శాస్త్రమని అర్థమిక్కడ. అలా శాస్త్రాన్ని సృష్టించిన వాడు తీర్థంకరుడు. శాస్త్రకారుడని అర్థం Scientist. ఒక సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించిన దార్శనికుడు. A Prophet.

తర్క : ఆలోచన. ఊహ. Inference. విచారణ Enquiry. హేతువాదం. Reasoning న్యాయవైశేషికాలు రెండూ కలిసి తర్కశాస్త్రం. Indian Logic అని ప్రసిద్ధి. ఇది తత్త్వజ్ఞానానికి ఉపకరణం Means కావాలిగాని అపహరణం కాగూడదని వేదాంతుల హెచ్చరిక.

తార్కిక : హేతువాది Logician. Dilecticion.

తత్పర/తాత్పర్య : ఒకదాని మీదనే దృష్టి ఉన్నవాడు అదే పరాయణంగా అదే లోకంగా బతికేవాడు తత్పరుడు. పోతే వాడికున్న అలాంటి దృష్టి తాత్పర్యం. దేన్ని గూర్చి చెబుతున్నామో దానిమీదనే నిలిపిన దృష్టి. అంతేగాక ఒక మాటలో దాగియున్న అభిప్రాయం కూడా తాత్పర్యమే. Import అంతరార్థమని భావం. మోక్షమార్గంలో జీవిత లక్ష్యమైన బ్రహ్మతత్త్వంమీద ఇలాంటి తాత్పర్యం ఉండాలి సాధకుడికి. 'తత్పరః సంయతేంద్రియః' అని గీతా వచనం.

తాత్పర్యలింగ : పెద్దలు ప్రతిపాదించిన విషయం అన్నివిధాల సరియైనదే. ఏ మాత్రమూ దోషం లేదని నిరూపించటానికి ఆరు నిదర్శనలున్నాయి. వాటికే లింగమని పేరు. ఉపక్రమోప సంహారాలు ఒకటి. అభ్యాసము రెండు. అపూర్వత్వము మూడు. ఫలం నాలుగు. అర్ధవాదమైదు. ఉపపత్తి ఆరు. తత్త్వమసి లాంటి మహావాక్యార్థాన్ని జీవబ్రహ్మైక్య వరంగా నిర్ణయించేటపుడు ఈ ఆరింటిని అన్వయించి చూపుతారు శాస్త్రజ్ఞులు.

తాత్త్విక : తత్త్వమనేదేమిటో చక్కగా తెలిసినవాడు. The knower of the truth. అసలు విషయం గుర్తించినవాడు.

తాదాత్మ్య : 'తదాత్మనో భావః.' అదే తన స్వరూపమని భావించటం. దానితో మమేకమై పోవటం. Total Identity. కార్యకారణాలకు అద్వైతులు చెప్పే సంబంధమిదే. కారణం కంటే దాని కార్యం అన్యంగా లేదు. అదే మరోరూపంలో కనిపిస్తున్నదని చెప్పే సంబంధం. వస్తువుకు వస్తువుకు గాక వస్తువుకు దాని ఆభాసకూ ఉన్న సంబంధం. సంబంధంకాని సంబంధమిది. అంతేకాదు. ఆత్మచైతన్యం మానవశరీరంలో ప్రవేశించి దీనితో ఏకమై పోవటం కూడా తాదాత్మ్యమే. ఇదే సంసార బంధానికి మూల కారణం. మరలా పరమాత్మతో తాదాత్మ్యం చెందగలిగితే అది సాయుజ్యానికి తోడ్పడగలదు.

తాదర్థ్య : తదర్థమంటే ఒక ప్రయోజనం కోసమేర్పడింది. దాని భావం తాదర్థ్యం. అదే ప్రయోజనంగా కలిగి ఉండటమని అర్థం.

తారతమ్య : తరతమ భావం. ఒకదానికన్నా ఒకటి అధికమనే భావం. పరంపర. పారంపర్యమని కూడా అనవచ్చు. ఉత్తరోత్తర ఉత్కర్ష. Gradation in quality or in position.

తీవ్రవేగ : సాధన మార్గంలో బాగా పట్టుదల కలవాడు. తీవ్రవేగానాం ఆసన్న తమః అన్నాడు పతంజలి. మంద మధ్యమ తీవ్రములని వేగంలో మూడు భూమికలున్నాయి. వేగమంటే ఇక్కడ అభ్యాసంలో ఉన్న పట్టుదల. లేదా తీవ్రత. అది మందంగా సాగితే ఫలితమంత త్వరగా రాదు. మధ్యమంగా అయితే అంత ఎక్కువ విలంబం లేదు. తీవ్రమైతే మాత్రం వెంటనే ఫలితం లభించే అవకాశం ఉంది. ఆసన్నతమ అంటే దగ్గరికి రావటం. Nearest.

తుచ్ఛ : నీచమని ఒక అర్థం. శూన్యమని ఖాళీ అని కూడా అర్థమే. Empty or void జగత్తుచ్ఛమంటే నామరూపాత్మకంగా ఇది లేదని అసత్‌అని అర్థం. అంటే దానిపాటికది లేదని భావం.

తుర్య/తురీయ : చతుర్య చతురీయ అనే మాటలలో మొదటి వర్ణమైన చ కారం లోపించి ఈ రెండు మాటలు ఏర్పడ్డాయంటారు భాషాకోవిదులు. నాలుగవదని అర్థం. జాగ్రత్‌స్వప్న సుషుప్తులు మూడూ దాటిపోయిన తర్వాత కలిగేది గనుక ఇది నాలుగవది. ఏదోకాదు సమాధి దశ. Fourth Dimension. ఇదంతా దృష్టితో కాక అహంతా దృష్టితో చూస్తే అవస్థాత్రయం కూడా వాస్తవంలో తురీయమే. ఆ మాటకు వస్తే తురీయమే అసలున్నదశ. అదే అజ్ఞానవశాత్తూ మనకు అవస్థాత్రయంగా భాసిస్తున్న దంటారు అద్వైతులు. జ్ఞానోదయమైతే అవస్థాత్రయమే మరలా తురీయంగా మన అనుభవానికి రాగలదు.

తూష్ణీంభావ : Silence. ఊరక ఉండటం. మౌనం. నిర్విశేషమైన చితి. బ్రహ్మ భావం.

తూలావిద్యా : మూలంకానిది తూలం. కారణం మూలమైతే కార్యం తూలం. కారణరూపమైన అవిద్య మొదటిది. దానివల్ల ఏర్పడిన కార్య ప్రపంచం రెండవది. తూలాన్నిబట్టి మూలాన్ని అన్వేషించాలి మనం. అప్పుడది అన్వేషించేవాడి స్వరూపంగా మారిపోతుంది. కాబట్టి అవిద్యే కాదు. విద్యా స్వరూపమైన బ్రహ్మమే. ఆత్మచైతన్యమే. ఆవరణం మూలావిద్య అయితే విక్షేపం తూలావిద్య అని పరిభాష.

త్రయీ : ఋగ్వేదం యజుర్వేదం సామవేదం ఈ మూడింటికీ త్రయీ Trio అని పేరు. అధర్వ వేదమిక్కడ కంఠోక్తిగా చెప్పలేదు. కారణం ఈ మూడు వేదాలలోని విషయమే క్రోడీకరించి మరోరూపంలో బయట పెడుతుంది ఆ వేదం. అందువల్ల దానికి ప్రత్యేకమైన స్థితి లేదు.

త్రిక : మూడు పదార్థాల సమాహారం. పశు పాశ పశుపతి ఈ మూడింటి స్వరూప సంబంధాలు చెబుతుంది కాబట్టి శైవాగమానికి త్రికమని త్రికశాస్త్రమని పేరు వచ్చింది.

త్రికరణ : కరణమంటే ఇంద్రియం. పనిచేయటానికి సాధనం. Instrument of Action. ఇది మూడు విధాలు. ఒకటి మనస్సు. దీనికే అంతఃకరణమని పేరు. The inner organ. రెండు వాక్కు. Speech. మూడు కాయం. Body. ఈ మూడింటివల్లనే ప్రతి పనీ సాగిపోతున్నది. ఇందులో త్రికరణ శుద్ధిగా చేస్తే సత్ఫలిత మిస్తుంది కర్మ. కాకుంటే దుష్ఫలితానికి తయారై ఉండవలసిందే. మూడింటిలో ఏకైకమైన తత్త్వాన్నే మనసుతో ధ్యానిస్తూ అదే నోట ఉచ్చరిస్తూ ఆ దృష్టితోనే శరీర వ్యాపారం సాగిస్తూ పోవటమే అద్వైత సాధకుడు చేయవలసిన సాధన. అదే మోక్షమనే గమ్యాన్ని ఎప్పటికైనా చేర్చగలదు.

త్రిదివ : మూడవదైన లోకం. త్రివిష్టపమని కూడా అనవచ్చు. మొదటిది పృథివి. రెండవది అంతరిక్షం. మూడవది ద్యులోకం. ద్యు దివు అంటే దీపించేది ప్రకాశించేది అని అర్థం. అంతరిక్షం పైన జ్యోతిర్మండలంచేత అక్కడి ప్రాంతమంతా ప్రకాశిస్తుంది కనుక త్రిదివమని దానికి పేరు వచ్చింది స్వర్గమని కూడా వ్యవహరిస్తారు దీన్ని.

త్రిపుర/త్రిపురసుందరి : మూడు పురాలు అవి త్రిగుణాలు కావచ్చు. అవస్థాత్రయం కావచ్చు. స్థూల సూక్ష్మ కారణాలనే మూడు శరీరాలు కావచ్చు. పృథివ్యాదులైన మూడు లోకాలు కావచ్చు. మొత్తానికి అన్నీ త్రిపురాలే. చిచ్ఛక్తితో పూర్తిగా నిండిపోయినవే. ఈ మూడింటిలో ఎదురులేకుండా విహరించే చిచ్ఛక్తి స్వరూపిణి అయిన దేవి త్రిపుర సుందరి.

త్రిదండ : మూడు మొనలున్న దండం. సన్యాసులు ధరించేది. అంతరార్థం చెబితే మనోవాక్కాయ వ్యాపారాలను మూడింటినీ దమించటం. అదుపులో పెట్టుకోవటం అని పేర్కొనవచ్చు. ఈ భావానికి బాహ్యమైన సంకేతమే ఈ త్రిదండం. దీనిలో పైన కనిపించే రెండు పాయలు రజ స్తమో గుణాలైతే వాటిని తనలో ఇముడ్చుకున్న సత్వగుణమే క్రింద నిలువుగా కనిపించే కర్ర.

త్రివర్ణ/త్రైవర్ణిక : మూడు వర్ణాలు. బ్రహ్మ క్షత్రియ వైశ్యులవరకు. పోతే వీరి ముగ్గురికీ సంబంధించిన కలాపమంతా త్రైవర్ణికం.

త్రికాల/త్రైకాలిక : మూడు కాలాలు. భూత భవిష్యత్‌వర్తమానాలు. మూడు కాలాలలో ఏకరూపగా నిలిచి ఉండేది ఆత్మ. అదే త్రైకాలిక సత్యం. అలాకాక ఎప్పటికప్పుడు మారిపోయేది అనాత్మ ప్రపంచం. పరిణామ సత్యమంటారు దీన్ని. దీనికి విలక్షణంగా ముందు చెప్పినది కూటస్థ సత్యం.

త్య్రంబక : పరమేశ్వరుడు మూడు అంబకములు అంటే నేత్రములు కలవాడు. త్రిలోచనుడు అని అర్థం. లాక్షణికంగా ఇచ్ఛా జ్ఞాన క్రియా శక్తులే మూడు అంబకాలు. త్రిగుణాలే మూడు అంబకాలు. తద్ద్వారా నడుపుతున్నాడు ఈ ప్రపంచాన్ని పరమాత్మ. నేత్రమంటే నయనం చేసేదే గదా. నయనమంటే నడపటమే. సూర్యచంద్రాగ్నులు కూడా ఆయన అంబకాలే.

త్రేతాగ్ని : మూడగ్నులని అర్థం. గార్హపత్యం దక్షిణాగ్ని ఆహవనీయం ఈ మూడింటికి త్రేతాగ్నులని పేరు. గృహమంటే శరీరం. దాన్ని పాతి కాపాడేది గార్హపత్యం. జఠరాగ్ని. అది పనిచేసి అన్నం జీర్ణమైతే మరలా ఆకలవుతుంది. అప్పుడాహారం మరలా వచ్చి నోట్లో పడాలి. ఆహవనమంటే ఆహుతి పడడం. అది దేనిలో పడుతుందో అది ఆహవనీయం. ముఖంలో ఉండే ఉష్ణత్వం. ఇదే ఆహవనీయాగ్ని. అది జీర్ణమై రక్తంలో రసరూపంగా ప్రవేశించి ఆ రక్తం కలుషితమైనది గుండెకు వచ్చి పరిశుద్ధమై దాని దక్షిణ ద్వారంనుంచి ప్రసరించి శరీరమంతటా వ్యాపిస్తుంది. అలా వ్యాపింపచేసే అగ్ని దక్షిణాగ్ని. ఆధ్యాత్మికంగా చెబితే ఇది దీని అర్థం. ఆధి భౌతికంగా చెప్పుకునే త్రేతాగ్నులు వీటికి బాహ్యమైన సంకేతమే.

తేజస్‌: పంచభూతాలలో ఆకాశం తరువాత వాయువు. వాయువు తరువాత వచ్చేది తేజస్సు అనే భూతం. అగ్నితత్త్వమిది. దీని గుణం రూపం. దీనినుండి వచ్చినదే అప్‌ లేదా జలం.

తైజస : తేజస్సు ప్రధానమైన జీవుడు. తేజస్సంటే ప్రకాశించే స్ఫురించే స్వభావం. అదే మనస్సు. మనస్సులోనే వచ్చి ప్రవేశించింది జీవచైతన్యం. జాగ్రదవస్థలో దీనికి విశ్వుడని పేరు. స్వప్నావస్థలో తైజసుడని పేరు. సుషుప్తిలో ప్రాజ్ఞుడని పేరు. స్వప్నావస్థలో ఉన్న తైజసుడే అసలైన జీవుడు. పంచేంద్రియా లక్కడ పనిచేయవు. సుషుప్తిలో మనసే లయమవుతుంది. పోతే ఇంద్రియ వ్యాపారాలాగిపోయినా మనో వ్యాపారంతో ఉన్నవాడే స్వప్నంలో ఉన్న ఈ తైజసుడు.

తైత్తిరీయ : దశోపనిషత్తులలో ఒకటి. మూడు వల్లులున్నాయి ఇందులో. రెండవది ఆనంద వల్లి. జీవుని ఆరోహణావరోహణాలను అద్భుతంగా వివరించింది. పోతే మూడవది భృగువల్లి ఆరోహణ ప్రయోగాత్మకంగా నిరూపించింది.

తేజో-బన్న : తేజస్సు అప్‌అన్నం అంటే అగ్ని జలం పృథివి అనే భూతాలు. ఇవి సూక్ష్మరూపంగా అవ్యక్తంగా ఉన్న దశలో తేజో-బన్నాలు. అవే పంచీకృతమై స్థూలరూపం ధరిస్తే భౌతికమైన అగ్నిజలము పృథివిగా మారిపోతాయి. సృష్టి అంతా తేజో-బన్నాత్మకంగా మొదలైందని ఛాందోగ్యం చెబుతున్నది. తైత్తిరీయం అలాకాక ఆకాశ వాయు అనంతరమే ఈ మూడూ ఏర్పడ్డాయని చెబుతున్నది. రెండింటికీ వైరుధ్యం లేదు. మొదటి రెండు భూతాలు ఏర్పడ్డ తర్వాతనే ఇవి మూడూ వచ్చాయని సమన్వయించుకోవచ్చు. అది పంచీకరణమైతే ఇది త్రివృత్కరణం. ఛాందోగ్యం త్రివృత్కరణం చెబుతున్నది. గనుక తేజో-బన్నాలనే మూలభూతంగా పేర్కొన్నది. తేజస్సు ఎర్రని రంగు. అప్‌ తెలుపు. అన్నం నలుపు. ఈ మూడు రంగులూ వేదాంతులు భూతసూక్ష్మాలకు చెబితే సాంఖ్యులు సత్వరజరస్తమో గుణాలకు చెబుతూ వచ్చారు. ఇది కాదని త్రోసిపుచ్చారు అద్వైతులు.